పచ్చ బంగారంతో స్వావలంబన ఎన్నడు ?
తూర్పు, పశ్చిమ కనుమల్లో స్థానిక సమూహాలకు వెదురు ప్రాణసమానమైన ఆత్మబంధువు. ప్రకృతి వారికి ప్రసాదించిన అపురూపమైన వర్షాకాల కానుక వెదురు చిగుళ్లు. మన ప్రాంతంలో స్థానికంగా వీటిని ‘బొంగు కొమ్ములు’ లేదా ‘కంక కొమ్ములు’ అని పిలుస్తారు. ఆహారంగా, జీవనోపాధిగా, ఆత్మరక్షణ సాధనంగా ఇది ఆదివాసీల జీవనంతో పెనవేసుకుపోయింది. నిజానికి వెదురు మన ప్రాచీన జీవన సంస్కృతికి, మానవ నాగరికతకు సజీవ ప్రతీక.
పుట్టుక .. ప్రాచీన నేపథ్యం
శాస్త్రీయ ఆధారాల ప్రకారం వెదురు కొన్ని కోట్ల సంవత్సరాల క్రితమే ఉష్ణమండల ఆసియా ప్రాంతంలో ఆవిర్భవించింది. చైనా, భారత్లతో కూడిన ఆసియా ఉపఖండంలోనే దీని మూలాలు విస్తరించాయి. పోయేసి (Poaceae) కుటుంబానికి చెందిన ఈ విశిష్ట గడ్డి జాతి మొక్క, ప్రతికూల వాతావరణాన్ని సైతం తట్టుకుంటూ పర్వత సానువుల నుంచి మైదానాల వరకు విస్తరించి జీవవైవిధ్యాన్ని కాపాడుతోంది.
అడవి ఒడిలో సేకరణ విన్యాసం
వర్షాకాలంలో కొండకోనల్లో గిరిజనులు తెల్లవారుజామునే చిన్న కొడవళ్లు చేతబూని వెదురు పొదల వైపు కదులుతారు. నేల చీల్చుకుని ఎదిగిన లేత కొమ్ములను ఎంపిక చేసుకుని, అవి ముదరకముందే జాగ్రత్తగా కోస్తారు. తల్లి వేరు దెబ్బతినకుండా సేకరించడం వెనుక ప్రకృతిని పరిరక్షించుకోవాలన్న వారి సహజసిద్ధమైన పర్యావరణ వివేకం దాగి ఉంది. సేకరించిన కొమ్ముల పైనున్న గరుకైన, ముళ్లవంటి పొరలను తొలగించి, లోపలి వెన్నలాంటి తెల్లటి, మృదువైన కాండాన్ని వేరు చేస్తారు.
సంప్రదాయ ఆహారం.. పోషక విలువలు
పచ్చి కొమ్ముల్లోని సహజసిద్ధమైన చేదును పోగొట్టేందుకు వాటిని చిన్న ముక్కలుగా తరిగి, నీటిలో మరిగించి వార్చేస్తారు. ఇలా శుద్ధి చేసిన ముక్కలకు అల్లం, వెల్లుల్లి, అడవి మసాలాలు జోడించి మాంసంతో కలిపి వండుతారు. కొన్ని పల్లెల్లో ఈ మిశ్రమాన్ని పచ్చి వెదురు బొంగుల్లో కూర్చి, నిప్పుల సెగపై కాల్చి వండడం ఒక ప్రత్యేక కళ. చింతపండు పులుసుగానూ, కట్టెల పొయ్యిపై చేసే ఘుమఘుమలాడే వేపుడుగానూ తయారుచేసి ఆరగిస్తారు. ఇందులో పీచు పదార్థం (ఫైబర్) పుష్కలంగా ఉండటం వల్ల జీర్ణవ్యవస్థకు ఎంతో మేలు చేస్తుంది. తక్కువ క్యాలరీలు, అధిక ప్రొటీన్లు, పొటాషియం, ఇనుము వంటి పోషకాలు శరీరానికి చేరి కొలెస్ట్రాల్ను నియంత్రించడంతో పాటు రోగనిరోధక శక్తిని పెంచుతాయి.
విభిన్న రాష్ట్రాల రుచులు
భారతీయ సంప్రదాయ ఆహారంలో వెదురు కొమ్ముల వినియోగం ఎంతో వైవిధ్యభరితం. ఈశాన్య రాష్ట్రాలైన అసోం, నాగాలాండ్, మిజోరాంలలో ‘ఖోరిసా’, ‘బాస్ తెంగా’ పేర్లతో వీటిని పులియబెట్టి, చేపలు-మాంసంతో కలిపి ఏడాది పొడవునా నిల్వ చేసుకుంటారు. ఒడిశా, జార్ఖండ్, ఛత్తీస్గఢ్ ప్రాంతాల ఆదివాసీలు వీటిని ‘కరిల్’ లేదా ‘హెండ్వా’ అని పిలుస్తూ ఎండబెట్టి వడియాలుగానూ, పిండితో కలిపి రొట్టెలుగానూ చేసుకుంటారు. కర్ణాటక పశ్చిమ కనుమల ప్రాంతంలో ‘కణిలె’ పేరుతో లేత కొమ్ములతో తీపి, పులుపుల కలబోతగా సాంబారు, పచ్చళ్లు చేసుకుంటారు.
ప్రపంచ దేశాల్లో ఆహార వైభవం
తూర్పు, ఆగ్నేయాసియా దేశాల ఆహార సంస్కృతిలోనూ వెదురు కొమ్ములకు విశిష్ట స్థానం ఉంది. చైనాలో వీటిని ‘సున్’ అని పిలుస్తూ ప్రాచీన కాలం నుంచే సూప్లు, డంప్లింగ్స్లలో వాడుతున్నారు. జపాన్లో వసంత రుతువు రాకకు సంకేతంగా భావించే ‘తకెనోకో’ కొమ్ములను బియ్యంతో కలిపి ప్రత్యేక వంటకంగా తింటారు. థాయిలాండ్, వియత్నాంలలో కొబ్బరి పాలు, ఘాటైన మసాలాలతో చేసే కూరల్లో లేలేత వెదురు కాండాలే ప్రధాన ఆకర్షణ. నేపాల్, భూటాన్ వంటి హిమాలయ ప్రాంతాలలో fermentation ద్వారా నిల్వ ఉంచి ప్రసిద్ధ ‘తామా’ వంటకాలను తయారు చేస్తారు
ఆహారమే కాదు.. ‘పచ్చని బంగారం’ బహుముఖ రూపాలు
వెదురు ఆహారానికే పరిమితమైపోకుండా, ఆధునిక పారిశ్రామిక రంగంలో ‘పచ్చని బంగారం’గా గుర్తింపు పొందింది. భూకంపాలను తట్టుకునే స్థితిస్థాపకత వెదురుకు ఉండటంతో ఆధునిక పర్యావరణహిత గృహ నిర్మాణాలు, ఫ్లోరింగ్ టైల్స్, ఫర్నిచర్ తయారీలో కలపకు ప్రత్యామ్నాయంగా వాడుతున్నారు. ప్రపంచాన్ని వేధిస్తున్న ప్లాస్టిక్ సమస్యకు పరిష్కారంగా వెదురుతో చేసిన బ్రష్లు, స్ట్రాలు, వాటర్ బాటిళ్లు, వంటింటి ఉపకరణాలు మార్కెట్ను ఆకర్షిస్తున్నాయి. వెదురు గుజ్జు నుంచి తీసే సహజ నారతో మృదువైన వస్త్రాలు రూపొందుతుండగా; ఇంధన రంగంలో దీని బొగ్గు, బయో-ఇథనాల్, బయో-సీఎన్జీలు పెట్రోలియానికి పర్యావరణహిత ప్రత్యామ్నాయాలుగా ఎదుగుతున్నాయి. అగర్బత్తీలు, చేతివృత్తుల అలంకరణ వస్తువులతో పాటు కాగిత పరిశ్రమకు వెదురే ప్రధాన ఆధారం.
ఆర్థిక పరిమాణం ..మార్కెట్ అవకాశాలు
సాధారణ అటవీ ఉత్పత్తుల పరిధిని దాటి వెదురు అంతర్జాతీయ వాణిజ్య కేంద్రంగా ఎదుగుతోంది. ప్రస్తుతం ప్రపంచవ్యాప్తంగా వెదురు ఉత్పత్తుల మార్కెట్ విలువ 70 బిలియన్ డాలర్లకు పైగా ఉండగా, పర్యావరణ స్పృహ పెరుగుతున్న నేపథ్యంలో ఇది 2030 నాటికి 100 బిలియన్ డాలర్లను అధిగమిస్తుందని అంచనా. ప్రపంచంలో చైనా తర్వాత అత్యధికంగా దాదాపు 15.4 మిలియన్ హెక్టార్లలో వెదురు సంపద కలిగిన రెండో అతిపెద్ద దేశం భారతదేశం. మన దేశంలో దీని మార్కెట్ విలువ ప్రస్తుతం 6.6 బిలియన్ డాలర్లకు పైగా నమోదవుతూ, ఏటా వేగంగా వృద్ధి చెందుతోంది. కేంద్ర ప్రభుత్వ ‘నేషనల్ బాంబూ మిషన్’ ద్వారా గ్రామీణ, గిరిజన ప్రాంతాల్లో ప్రాసెసింగ్ కేంద్రాలు ఏర్పాటవుతుండటంతో లక్షలాది మందికి ఉపాధి లభిస్తోంది.
వృక్షం నుంచి గడ్డి జాతిగా: చారిత్రక వర్గీకరణ
దాదాపు తొమ్మిది దశాబ్దాల పాటు, బ్రిటిష్ కాలం నాటి 1927 భారత అటవీ చట్టం ప్రకారం వెదురును ‘వృక్షం’గానే పరిగణించేవారు. దీనివల్ల రైతులు, గిరిజనులు తమ సొంత భూముల్లో పెరిగిన వెదురును నరకాలన్నా, రవాణా చేయాలన్నా అటవీ శాఖ అనుమతుల కోసం ఇబ్బందులు పడేవారు. ఈ అడ్డంకిని తొలగిస్తూ కేంద్ర ప్రభుత్వం 2017లో అటవీ చట్టాన్ని సవరించి, అటవీయేతర ప్రాంతాల్లో పెరిగే వెదురును వృక్షాల జాబితా నుంచి మినహాయించి అధికారికంగా ‘గడ్డి జాతి’గా గుర్తించింది.
హక్కుల సాధన: CFR పరిధిలో ఆదాయం
గతంలో జైరాం రమేష్ కేంద్ర పర్యావరణ, అటవీ శాఖ మంత్రి ఆధ్వర్యంలో అటవీ హక్కుల గుర్తింపు చట్టం (FRA – 2006) స్ఫూర్తిని క్షేత్రస్థాయికి తీసుకెళ్లే కీలక ముందడుగు పడింది. అటవీ ప్రాంతాల్లోని వెదురును చిన్నతరహా అటవీ ఉత్పత్తుల (MFP) జాబితాలో చేర్చి, కమ్యూనిటీ ఫారెస్ట్ రైట్స్ (CFR) కింద ఆ వనాలపై సంపూర్ణ హక్కులను, వాటి ద్వారా వచ్చే ఆర్థిక ఫలాలను స్థానిక గ్రామసభలకే దక్కేలా నిర్ణయాలు జరిగాయి. మహారాష్ట్రలోని ‘మెంధా లేఖా’ వంటి గ్రామాలు వెదురు వేలం ద్వారా కోట్ల రూపాయల ఆదాయాన్ని ఆర్జించి, గ్రామ నిధిని ఏర్పాటు చేసుకుని స్వయం సమృద్ధిని సాధించాయి.
భవిష్యత్ కర్తవ్యం
వాతావరణ మార్పులను నిలువరించే శక్తిమంతమైన ‘కార్బన్ సింక్’గా వెదురుకు విశిష్ట పర్యావరణ ప్రాముఖ్యత ఉంది. అటవీ విస్తీర్ణాన్ని పెంచడం, స్థిరమైన అటవీ నిర్వహణ, స్థానిక తెగలకు గౌరవప్రదమైన జీవనోపాధి కల్పన వంటి ప్రయోజనాల దృష్ట్యా ప్రభుత్వం ఈ ప్రక్రియను చిత్తశుద్ధితో ముందుకు నడపాల్సిన బాధ్యత ఉంది. స్థానికుల చేతుల్లోనే అడవి సురక్షితంగా ఉంటుందన్న నిజాన్ని గుర్తించి, CFR హక్కులను పారదర్శకంగా అమలు చేసినప్పుడే వెదురు వనాలు వర్ధిల్లుతాయి, గిరిజన పల్లెలు ఆర్థిక స్వావలంబనను సాధిస్తాయి.